Aile Hukuku

Aile hukukunun kapsamı

Aile hukuku, evlenme ile kurulan birliğin doğurduğu kişisel ve malî ilişkileri, bu birliğin sona ermesini ve çocuklarla kurulan hukuki bağı düzenleyen kurallardan oluşur. Nişanlanmadan soybağına, evlilik birliğinin korunmasından mal rejiminin tasfiyesine kadar geniş bir alanı kapsar.

Uygulamada en sık karşılaşılan uyuşmazlıklar boşanma ve ayrılık davaları, nafaka talepleri, velayet ile çocukla kişisel ilişki kurulması ve boşanmanın malî sonuçlarıdır. Bu talepler çoğu zaman tek bir yargılama içinde birlikte değerlendirilir; bir kısmı ise boşanma kararı kesinleştikten sonra ayrı davalara konu olur.

Aile hukuku uyuşmazlıklarının belirgin özelliği, tarafların serbestçe tasarruf edemedikleri konuları içermesidir. Velayet, çocuğun bakım giderleri ve kişisel ilişki gibi hususlar çocuğun üstün yararını ilgilendirdiğinden hâkim tarafından kendiliğinden araştırılır ve taraf anlaşmaları hâkimin denetimine tabidir.

Temel mevzuat

Alanın temel kaynağı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’dur (TMK). Boşanma sebepleri m. 161-166’da, boşanmanın malî sonuçları m. 174-178’de, velayet ve çocukla kişisel ilişki m. 182-183 ile m. 323-325 ve m. 335-337’de, mal rejimleri ise m. 202 ve devamında düzenlenmiştir.

Bu düzenlemeler yanında şu kanunlar da uygulama alanı bulur:

• 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun: özellikle 1 Ocak 2002 öncesinde kurulmuş evliliklerde mal rejiminin belirlenmesi (m. 10),
• 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun: görev ve uzmanlardan yararlanma,
• 6284 sayılı Ailenin Korunması ve Kadına Karşı Şiddetin Önlenmesine Dair Kanun: koruyucu ve önleyici tedbirler,
• 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu: çocuk teslimi ve kişisel ilişki kurulmasına dair kararların yerine getirilmesi,
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK): yargılama usulü, deliller ve kanun yolları.

Görevli mahkeme, dava şartları ve yargılama usulü

Aile hukukundan doğan dava ve işlerde görevli mahkeme aile mahkemesidir (4787 sayılı Kanun m. 4). Boşanma ve ayrılık davalarında yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m. 168). Boşanmadan sonra açılacak nafaka davalarında ise nafaka alacaklısının yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (TMK m. 177).

Aile hukuku uyuşmazlıkları, dava şartı olarak arabuluculuğun kapsamı dışındadır. 6325 sayılı Kanun m. 18/B, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını yalnızca kira ilişkisinden, taşınır ve taşınmazların paylaştırılması ile ortaklığın giderilmesinden, kat mülkiyetinden ve komşu hakkından doğan uyuşmazlıklarda zorunlu kılar. Taraflar isterlerse malî nitelikteki taleplerinde iradi arabuluculuğa başvurabilir; buna karşılık aile içi şiddet iddiasını içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir.

Boşanma yargılaması, genel usul kurallarından ayrılan ilkelere tabidir (TMK m. 184). Hâkim, dayanılan olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; taraflara yemin öneremez; tarafların ikrarları hâkimi bağlamaz ve delilleri serbestçe takdir eder. Boşanmanın fer’î sonuçlarına ilişkin anlaşmalar da hâkim tarafından onaylanmadıkça geçerlilik kazanmaz.

Süreler ve dikkat edilmesi gereken genel hususlar

Aile hukukunda süreler talebin niteliğine göre değişir. Zina ile hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış sebeplerinde öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde beş yıllık hak düşürücü süreler geçerlidir; affeden tarafın dava hakkı düşer. Terk sebebiyle boşanmada ihtar ve bekleme sürelerine uyulması aranır (TMK m. 164). Boşanmanın kesinleşmesinden doğan dava hakları bakımından ise bir yıllık zamanaşımı öngörülmüştür (TMK m. 178).

Velayet, iştirak nafakası ve kişisel ilişkiye dair kararlar, çocuğun yararı gerektirdiğinde koşulların değişmesi hâlinde yeniden düzenlenebilir (TMK m. 183, m. 331). Buna karşılık mal rejiminin tasfiyesinden doğan alacaklar bağımsız nitelikte olduğundan ayrı bir dava ile ileri sürülür. Boşanma davası açılmakla mal rejimi kendiliğinden tasfiye edilmez.

Delillerin dava açılmadan önce derlenmesi süreç bakımından belirleyicidir. Nüfus kayıtları, tapu ve banka kayıtları, sosyal güvenlik ve gelir belgeleri ile çocuğun durumuna ilişkin okul ve sağlık kayıtları sıklıkla başvurulan delil türleridir. Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.