Miras Hukuku

Miras hukukunun kapsamı

Miras hukuku, bir kişinin ölümüyle birlikte malvarlığının kimlere, hangi oranlarda ve hangi usulle geçeceğini düzenleyen kurallardan oluşur. Ölümle birlikte terekedeki hak ve borçlar bir bütün olarak mirasçılara geçer; birden çok mirasçı varsa paylaşmaya kadar sürecek bir miras ortaklığı doğar.

Uyuşmazlıklar genellikle iki noktada yoğunlaşır. Birincisi, kimin hangi oranda mirasçı olduğunun belirlenmesidir. İkincisi, mirasbırakanın sağlığında veya ölüme bağlı olarak yaptığı kazandırmaların, saklı paylı mirasçıların haklarını zedeleyip zedelemediğidir.

Temel mevzuat

Genel çerçeve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) miras hukukuna ilişkin kitabında çizilmiştir. Yasal mirasçılık TMK m. 495-501’de, sağ kalan eşin payı m. 499’da, saklı pay ve tasarruf edilebilir kısım m. 505-507’de düzenlenir.

Ölüme bağlı tasarruflar bakımından vasiyetname türleri m. 531-545’te, mirasçılıktan çıkarma m. 510-513’te, tenkis davası m. 560-571’de yer alır. Mirasın kazanılması ve reddi m. 605-618’de, mirasçılık belgesi m. 598’de, paylaşma ise m. 640 ve devamında düzenlenmiştir.

Usul bakımından 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) uygulanır. Miras ortaklığının giderilmesi istemleri bakımından ayrıca 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu (HUAK) m. 18/B’deki dava şartı gözetilir.

Süreç hakkında genel bilgiler

Miras sebebiyle açılan davalarda mirasbırakanın son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 11). Görevli mahkeme ise istemin niteliğine göre belirlenir:

• Mirasın reddinin tescili, terekenin tespiti ve koruma önlemleri sulh hukuk mahkemesinde görülür.
• Tenkis, ölüme bağlı tasarrufun iptali ve muris muvazaasına dayalı tapu iptali ile tescil istemleri asliye hukuk mahkemesinin görev alanındadır.
• Taşınır ve taşınmazların paylaştırılmasına ve ortaklığın giderilmesine ilişkin uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (HUAK m. 18/B). Bu kural 1 Eylül 2023 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Süreler bu alanda belirleyicidir. Mirasın reddi için üç aylık süre (TMK m. 606), tenkis davası için saklı payın zedelendiğinin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıllık hak düşürücü süre (TMK m. 571), reddin iptali için ret tarihinden itibaren altı ay (TMK m. 617) öngörülmüştür. Bu süreler hak düşürücü nitelikte olduğundan durma ve kesilme kurallarına tabi değildir.

Dikkat edilmesi gereken genel hususlar

Terekenin aktifi kadar pasifi de mirasçılara geçer. Bu nedenle mirasbırakanın borç durumu araştırılmadan tereke işlemlerine girişilmesi, ret hakkının düşmesine yol açabilir. Süre sona ermeden mirasçı olarak tereke işlemlerine karışan, olağan yönetim dışında işler yapan veya tereke mallarını gizleyen mirasçı artık mirası reddedemez (TMK m. 610).

Ölüme bağlı tasarrufların geçerliliği şekil kurallarına sıkı biçimde bağlıdır. Vasiyet; resmî şekilde, mirasbırakanın el yazısı ile ya da sözlü olarak yapılabilir (TMK m. 531). Resmî vasiyetname, iki tanığın katılmasıyla sulh hâkimi, noter veya kanunla kendisine bu yetki verilmiş diğer bir görevli tarafından düzenlenir (TMK m. 532). El yazılı vasiyetnamenin ise yapıldığı yıl, ay ve gün gösterilerek baştan sona mirasbırakanın el yazısıyla yazılmış ve imzalanmış olması zorunludur (TMK m. 538). Sözlü vasiyet, yakın ölüm tehlikesi veya ulaşımın kesilmesi gibi olağanüstü durumlara özgülenmiş istisnai bir yoldur (TMK m. 539).

Mirasbırakanın sağlığında yaptığı devirlerde, işlemin gerçek iradeyi mi yoksa gizlenmiş bir bağışlamayı mı yansıttığı ayrıca değerlendirilir. Saklı payın zedelenmesi hâlinde tenkis, iradenin gizlenmesi hâlinde ise muvazaa hükümleri gündeme gelir (TBK m. 19). İki yol farklı şartlara ve sürelere tabidir. Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.