Tüketici Hakem Heyetine Başvuru ve Tüketici Mahkemesi Süreci

Tüketici uyuşmazlıklarında hangi merciye başvurulacağı, uyuşmazlığın parasal değerine göre belirlenir. Kanun, belirli bir tutarın altındaki uyuşmazlıklar için tüketici hakem heyetlerini, bu tutarın üzerindekiler için tüketici mahkemelerini görevlendirmiştir.

Bu ayrım kesindir. Parasal sınırın altındaki bir uyuşmazlık için doğrudan mahkemeye gidilemeyeceği gibi, sınırın üzerindeki bir uyuşmazlık için de hakem heyetine başvurulamaz.

Aşağıda hakem heyetinin görev alanı, başvurunun yapılması, kararların sonuçları, itiraz yolu ve tüketici mahkemesi süreci genel hatlarıyla açıklanmaktadır.

Tüketici hakem heyetinin görevi ve oluşumu

Ticaret Bakanlığı, tüketici işlemleri ile tüketiciye yönelik uygulamalardan doğabilecek uyuşmazlıklara çözüm bulmak amacıyla tüketici hakem heyetleri oluşturmakla görevlidir. Hakem heyetlerinin yetki alanı ile iş bölümü Bakanlıkça belirlenir (6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) m. 66).

Heyetin başkanlığı illerde ticaret il müdürü, ilçelerde ise kaymakam veya bunların görevlendireceği bir memur tarafından yürütülür. Heyet; belediyenin görevlendireceği bir üye, baronun kendi mensupları arasından görevlendireceği bir üye, satıcının tacir ya da esnaf olmasına göre ilgili oda veya birliğin görevlendireceği bir üye ve tüketici örgütlerinin kendi aralarından seçeceği bir üye ile birlikte, başkan dâhil beş üyeden oluşur.

Parasal sınır ve görev dağılımı

Tarafların İcra ve İflas Kanunundaki hakları saklı kalmak kaydıyla, değeri kanunda belirlenen parasal sınırın altında bulunan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetlerine başvuru zorunludur. Bu değerin üzerindeki uyuşmazlıklar için hakem heyetlerine başvuru yapılamaz (m. 68).

Bu parasal sınır sabit değildir. Her takvim yılı başından itibaren geçerli olmak üzere, o yıl için 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298. maddesi uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında artırılarak uygulanır; artışların hesabında bin Türk lirasının küsuru dikkate alınmaz. Güncel tutarın, başvuru öncesinde Ticaret Bakanlığının her yıl yayımladığı tebliğ ve duyurulardan teyit edilmesi gerekir.

Hakem heyetine başvurulmuş olması, tüketicilerin ilgili mevzuatına göre alternatif uyuşmazlık çözüm mercilerine başvurmasına engel değildir.

Başvurunun yapılması

Başvurular, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki tüketici hakem heyetine yapılabilir. Böylece tüketiciye iki ayrı yer bakımından seçim imkânı tanınmıştır.

Tüketici hakem heyetinin bulunmadığı yerlerde başvurular o ilçe kaymakamlığına yapılabilir. Kaymakamlıklara yapılan bu başvurular, gereği yapılmak üzere Bakanlıkça belirlenen yetkili tüketici hakem heyetine iletilir.

Başvuruların elden veya posta yoluyla yapılması mümkün olduğu gibi, e-Devlet kapısı üzerinden Tüketici Bilgi Sistemi aracılığıyla elektronik ortamda yapılması da mümkündür. Başvuruda uyuşmazlığın konusu, talep edilen tutar ve dayanak belgeler gösterilir; fatura, sözleşme, servis formu ve yazışmalar bu kapsamda sunulabilir.

Tüketici hakem heyetleri, kendilerine yapılan başvuruları gereğini yapmak üzere kabul etmek zorundadır.

Kararların bağlayıcılığı ve icrası

Tüketici hakem heyeti kararları tarafları bağlar (m. 70). Kararlar, İcra ve İflâs Kanununun ilamların yerine getirilmesi hakkındaki hükümlerine göre yerine getirilir. Karara uyulmaması hâlinde ilamlı icra yoluna başvurulabilir.

Tebligat bakımından elektronik yöntem esas alınmıştır. Tebliği gereken evrakın taraflara veya vekillerine 213 sayılı Kanunun 107/A maddesi hükümlerine göre elektronik ortamda tebliği yapılır; elektronik ortamda tebligat yapılamadığı durumlarda 7201 sayılı Tebligat Kanunu hükümleri uygulanır.

Hakem heyetlerince vekâlet ücreti ödenmesine karar verilemez. Uyuşmazlıkla ilgili olarak tüketici aleyhine verilen kararlarda tebligat ve bilirkişi ücretleri Bakanlıkça karşılanır.

Karara itiraz

Taraflar, tüketici hakem heyetinin kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde itiraz edebilir. İtiraz, tüketici hakem heyetinin veya tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu yerdeki tüketici mahkemesine yapılır (m. 70).

İtiraz, hakem heyeti kararının icrasını kendiliğinden durdurmaz. Ancak talep edilmesi şartıyla hâkim, kararın icrasını tedbir yoluyla durdurabilir.

Tüketici mahkemesi, itiraz olunan kararın esas yönünden kanuna uygun olup da kanunun olaya uygulanmasında hata edilmiş olması veya kanuna uymayan hususun yeniden yargılamayı gerektirmemesi hâlinde, evrak üzerinde kararı değiştirerek ya da düzelterek onayabilir. Karar usule ve kanuna uygun olmakla birlikte gerekçesi doğru bulunmazsa gerekçe değiştirilerek veya düzeltilerek onanır.

İtiraz üzerine tüketici mahkemesinin vereceği karar kesindir. Bu nedenle itiraz aşaması, uyuşmazlığın son incelenme aşaması olma niteliği taşır.

Hakem heyetlerinin tüketici lehine verdiği kararlara karşı açılan itiraz davalarında kararın iptali durumunda, tüketici aleyhine avukatlık asgari ücret tarifesine göre nisbi tarife üzerinden vekâlet ücretine hükmedilir. Buna karşılık, mevcut olduğu hâlde hakem heyetine sunulmayan bir bilgi veya belgenin tüketici mahkemesine sunulması nedeniyle kararın iptali hâlinde tüketici aleyhine yargılama giderine ve vekâlet ücretine hükmedilemez. Bu düzenleme, elde bulunan belgelerin hakem heyeti aşamasında eksiksiz sunulmasını teşvik eder.

Tüketici mahkemesinde dava ve dava şartı arabuluculuk

Parasal sınırın üzerindeki uyuşmazlıklarda tüketici mahkemesinde dava açılır. Tüketici mahkemelerinde görülen uyuşmazlıklarda, dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır (m. 73/A). Bu düzenleme 22 Temmuz 2020 tarihli ve 7251 sayılı Kanunla eklenmiştir.

Kanun bu kuralın istisnalarını açıkça saymıştır. Tüketici hakem heyetinin görevi kapsamında olan uyuşmazlıklar, tüketici hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar, 73. maddenin altıncı fıkrasında belirtilen davalar, 74. maddede belirtilen davalar ile tüketici işlemi mahiyetinde olan ve taşınmazın aynından doğan uyuşmazlıklarda dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler uygulanmaz.

Bu istisnalardan ikisi uygulamada sık karşılaşılır: hakem heyetinin görev alanındaki uyuşmazlıklar ile hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlar için arabulucuya başvurma zorunluluğu bulunmaz.

Arabuluculuk ücreti bakımından tüketici lehine bir kural öngörülmüştür. Arabuluculuk faaliyeti sonunda taraflara ulaşılamaması, taraflar katılmadığı için görüşme yapılamaması veya tarafların anlaşmaları ya da anlaşamamaları hâlinde tüketicinin ödemesi gereken arabuluculuk ücreti Adalet Bakanlığı bütçesinden karşılanır; bu ücret ilgili tarifeye göre iki saatlik ücret tutarını geçemez. Arabuluculuk faaliyeti sonunda açılan davanın tüketici lehine sonuçlanması hâlinde ise bu ücret davalıdan tahsil olunarak bütçeye gelir kaydedilir.

Sonuç

Tüketici uyuşmazlıklarında ilk belirlenmesi gereken husus, uyuşmazlığın parasal değeri ve buna bağlı olarak görevli mercidir. Parasal sınır her yıl yeniden değerleme oranında güncellendiğinden, başvuru öncesinde güncel tutarın Ticaret Bakanlığı duyurularından teyit edilmesi gerekir.

Hakem heyeti kararlarına karşı itiraz süresinin tebliğden itibaren iki hafta olması ve itiraz üzerine verilen kararın kesin olması, bu aşamada dikkatli davranılmasını gerektirir. Uyuşmazlığın esasına ilişkin talepler bakımından ayıplı mal ve tüketicinin seçimlik hakları başlığına bakılabilir. Genel bilgiler ise tüketici hukuku başlığı altında yer almaktadır. Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Parasal sınırın altındaki uyuşmazlık için doğrudan dava açılabilir mi?

Açılamaz. Değeri kanunda belirlenen parasal sınırın altında bulunan uyuşmazlıklarda tüketici hakem heyetlerine başvuru zorunludur (TKHK m. 68). Bu sınırın üzerindeki uyuşmazlıklar için ise hakem heyetlerine başvuru yapılamaz; bu hâlde tüketici mahkemesinde dava açılır.

Hakem heyeti kararına itiraz süresi ne kadardır?

Taraflar, hakem heyeti kararlarına karşı tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde tüketici mahkemesine itiraz edebilir (m. 70). İtiraz, kararın icrasını kendiliğinden durdurmaz; ancak talep üzerine hâkim icrayı tedbir yoluyla durdurabilir. İtiraz üzerine verilen karar kesindir.

Hakem heyeti kararı uygulanmazsa ne yapılabilir?

Tüketici hakem heyeti kararları tarafları bağlar ve İcra ve İflâs Kanununun ilamların yerine getirilmesi hakkındaki hükümlerine göre yerine getirilir (m. 70). Karara uyulmaması hâlinde icra dairesine başvurularak kararın icrası istenebilir.

Hakem heyetine başvurmadan önce arabulucuya gitmek gerekir mi?

Gerekmez. Dava şartı olarak arabuluculuğa ilişkin hükümler, tüketici hakem heyetinin görevi kapsamında olan uyuşmazlıklar ile hakem heyeti kararlarına yapılan itirazlarda uygulanmaz (m. 73/A). Arabuluculuk zorunluluğu, tüketici mahkemelerinde görülecek uyuşmazlıklar bakımından öngörülmüştür.

Başvuru nereye yapılır?

Başvurular, tüketicinin yerleşim yerinin bulunduğu veya tüketici işleminin yapıldığı yerdeki tüketici hakem heyetine yapılabilir (m. 68). Hakem heyetinin bulunmadığı yerlerde başvurular ilçe kaymakamlığına yapılabilir ve yetkili hakem heyetine iletilir. Başvuru, e-Devlet üzerinden Tüketici Bilgi Sistemi aracılığıyla elektronik ortamda da yapılabilir.