Ayıplı Mal ve Tüketicinin Kullanabileceği Seçimlik Haklar

Satın alınan bir malın beklenen özellikleri taşımaması, tüketici hukukunun en sık karşılaşılan konusudur. Kanun bu durumda tüketiciye tek bir hak değil, aralarından seçim yapabileceği birden çok imkân tanır.

Hangi hakkın kullanılacağı, kimin muhatap alınacağı ve talebin ne kadar süre içinde ileri sürülebileceği sonucu doğrudan etkiler. Bu nedenle ayıbın niteliği kadar, teslim tarihi ve talebin yöneltildiği an da önem taşır.

Aşağıda ayıplı malın tanımı, seçimlik haklar, ispat yükü, sorumluluğun süresi ve garanti belgesine ilişkin kurallar genel hatlarıyla açıklanmaktadır.

Ayıplı mal nedir

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanunun (TKHK) 8. maddesine göre ayıplı mal; tüketiciye teslimi anında, taraflarca kararlaştırılmış olan örnek ya da modele uygun olmaması ya da objektif olarak sahip olması gereken özellikleri taşımaması nedeniyle sözleşmeye aykırı olan maldır.

Madde, ayıbın kapsamını genişletir. Ambalajında, etiketinde, tanıtma ve kullanma kılavuzunda, internet portalında ya da reklam ve ilanlarında yer alan özelliklerinden birini veya birkaçını taşımayan mallar da ayıplı kabul edilir. Satıcı tarafından bildirilen veya teknik düzenlemesinde tespit edilen niteliğe aykırı olan mallar ile tüketicinin makul olarak beklediği faydaları azaltan veya ortadan kaldıran maddi, hukuki ya da ekonomik eksiklikler içeren mallar da bu kapsamdadır.

Ayıp yalnızca malın kendisiyle sınırlı değildir. Malın sözleşmede kararlaştırılan süre içinde teslim edilmemesi veya montajının satıcı tarafından ya da onun sorumluluğu altında gerçekleştirildiği durumlarda gereği gibi monte edilmemesi, sözleşmeye aykırı ifa sayılır. Montajın tüketici tarafından yapılmasının öngörüldüğü hâllerde ise montaj talimatındaki yanlışlık veya eksiklik nedeniyle montaj hatalı yapılmışsa yine sözleşmeye aykırı ifa söz konusu olur.

Tüketicinin seçimlik hakları

Malın ayıplı olduğunun anlaşılması durumunda tüketici, TKHK m. 11’de sayılan dört haktan birini kullanabilir. Satıcı, tüketicinin tercih ettiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür.

Sözleşmeden dönme ve bedelden indirim

Tüketici, satılanı geri vermeye hazır olduğunu bildirerek sözleşmeden dönebilir. Bunun yerine satılanı alıkoyup ayıp oranında satış bedelinden indirim isteyebilir. Bu iki hakkın seçilmesi hâlinde ödenmiş olan bedelin tümü veya indirim tutarı derhâl tüketiciye iade edilir.

Ücretsiz onarım

Aşırı bir masraf gerektirmediği takdirde, bütün masrafları satıcıya ait olmak üzere satılan için ücretsiz onarım istenebilir. Garanti Belgesi Yönetmeliğinin 8. maddesi uyarınca satıcı; işçilik masrafı, değiştirilen parça bedeli ya da başka herhangi bir ad altında hiçbir ücret talep etmeksizin malın onarımını yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.

Ayıpsız misli ile değiştirme

İmkân varsa satılanın ayıpsız bir misli ile değiştirilmesi istenebilir. Ancak bu hakkın veya onarım hakkının satıcı için orantısız güçlükleri beraberinde getirecek olması hâlinde tüketici, sözleşmeden dönme veya bedelden indirim haklarından birini kullanabilir. Orantısızlığın tayininde malın ayıpsız değeri, ayıbın önemi ve diğer seçimlik haklara başvurmanın tüketici açısından sorun teşkil edip etmeyeceği gibi hususlar dikkate alınır.

Seçimlik hakların kullanılması nedeniyle ortaya çıkan tüm masraflar, tüketicinin seçtiği hakkı yerine getiren tarafça karşılanır. Tüketici bu haklardan biriyle birlikte 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu hükümleri uyarınca tazminat da talep edebilir.

Talebin yerine getirilme süresi

Ücretsiz onarım veya ayıpsız misli ile değiştirme haklarından birinin seçilmesi durumunda bu talebin, satıcıya, üreticiye veya ithalatçıya yöneltilmesinden itibaren azami otuz iş günü içinde yerine getirilmesi zorunludur. Konut ve tatil amaçlı taşınmazlarda bu süre altmış iş günüdür (m. 11).

Kanunun 58. maddesi uyarınca çıkarılan yönetmelik eki listede yer alan mallara ilişkin ücretsiz onarım talebi ise, yönetmelikte belirlenen azami tamir süresi içinde yerine getirilir. Aksi hâlde tüketici diğer seçimlik haklarını kullanmakta serbesttir.

Hakların kime karşı ileri sürüleceği

Seçimlik hakların tamamı satıcıya karşı kullanılabilir. Bunlardan ücretsiz onarım ve malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi hakları ise üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir.

Bu iki hakkın yerine getirilmesi konusunda satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur. Üretici veya ithalatçı, malın kendisi tarafından piyasaya sürülmesinden sonra ayıbın doğduğunu ispat ettiği takdirde sorumlu tutulmaz (m. 11).

İspat yükü ve altı aylık karine

Kanun tüketici lehine bir karine öngörmüştür. Teslim tarihinden itibaren altı ay içinde ortaya çıkan ayıpların, teslim tarihinde var olduğu kabul edilir. Bu durumda malın ayıplı olmadığının ispatı satıcıya aittir (m. 10).

Karinenin bir sınırı vardır: malın veya ayıbın niteliği ile bağdaşmıyorsa uygulanmaz. Örneğin kullanım ömrü kısa bir malda ya da kullanım hatasından kaynaklandığı anlaşılan bir arızada karineye dayanılamayabilir.

Altı aylık süre geçtikten sonra ise ayıbın teslim anında var olduğunu ispat külfeti tüketiciye geçer. Ayrıca tüketicinin sözleşmenin kurulduğu tarihte ayıptan haberdar olduğu veya haberdar olmasının kendisinden beklendiği hâllerde sözleşmeye aykırılık söz konusu olmaz.

Sorumluluğun süresi ve gizli ayıp

Kanunlarda veya taraflar arasındaki sözleşmede daha uzun bir süre belirlenmediği takdirde ayıplı maldan sorumluluk, ayıp daha sonra ortaya çıkmış olsa bile malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir. Bu süre konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda teslim tarihinden itibaren beş yıldır (m. 12).

İkinci el satışlarda satıcının ayıplı maldan sorumluluğu bir yıldan, konut veya tatil amaçlı taşınmaz mallarda ise üç yıldan az olamaz.

Önemli bir istisna vardır: ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz. Uygulamada gizli ayıp olarak anılan bu hâlde, iki yıllık sürenin geçmiş olması tek başına talebi ortadan kaldırmaz.

Garanti belgesi ve azami tamir süresi

Üretici ve ithalatçılar, Garanti Belgesi Yönetmeliğine ekli listede yer alan kullanılmamış mallar için garanti belgesi düzenlemek zorundadır. Belgenin tekemmül ettirilerek tüketiciye verilmesi sorumluluğu satıcıya aittir. Satılan mala ilişkin düzenlenen fatura, garanti belgesi yerine geçmez.

Garanti süresi malın tüketiciye teslim tarihinden itibaren başlar ve asgari iki yıl veya yönetmeliğe ekli listedeki ölçü birimi ile tespit edilen değer kadardır. Malın arızalanması durumunda tamirde geçen süre garanti süresine eklenir (Yönetmelik m. 6).

Azami tamir süresi, Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği ekinde yer alan listede her mal grubu için ayrı ayrı belirlenmiştir. Bu süre iş günü olarak hesaplanır; ulusal, resmî ve dini bayram günleri ile yılbaşı, 1 Mayıs, 15 Temmuz ve pazar günleri iş gününden sayılmaz.

Ücretsiz onarım hakkının kullanılması hâlinde malın garanti süresi içinde tekrar arızalanması, tamiri için gereken azami sürenin aşılması veya tamirinin mümkün olmadığının raporla belirlenmesi durumlarında tüketici; malın bedel iadesini, ayıp oranında bedel indirimini veya imkân varsa ayıpsız misli ile değiştirilmesini satıcıdan talep edebilir. Satıcı bu talebi reddedemez (Yönetmelik m. 9).

Kullanım hatasından kaynaklanan arızalar bu kapsamın dışındadır. Kullanım hatasının bulunup bulunmadığının yetkili servis istasyonu tarafından, bulunmaması hâlinde sırasıyla satıcı, ithalatçı veya üretici tarafından azami tamir süresi içinde düzenlenen bir raporla belirlenmesi ve raporun bir nüshasının tüketiciye verilmesi zorunludur. Tüketici bu rapora karşı bilirkişi incelemesi talebiyle başvuruda bulunabilir (Yönetmelik m. 11).

Sonuç

Ayıplı mal karşısında tüketicinin dört seçimlik hakkı bulunur ve tercih hakkı kural olarak tüketiciye aittir. Talebin hangi tarafa ve ne zaman yöneltildiği, sorumluluğun kapsamını ve sürelerin işleyişini belirler.

Teslim tarihi, ayıbın ortaya çıktığı an, servise başvuru kayıtları ve garanti belgesi bu değerlendirmenin temel dayanaklarıdır. Uyuşmazlığın hangi merci önünde çözüleceği ise parasal değere göre belirlenir; bu konuda tüketici hakem heyetine başvuru başlığına bakılabilir. Tüketici uyuşmazlıklarına ilişkin genel bilgiler tüketici hukuku başlığı altında yer almaktadır. Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Seçimlik haklardan hangisinin kullanılacağına kim karar verir?

Tercih kural olarak tüketiciye aittir; satıcı, tüketicinin seçtiği talebi yerine getirmekle yükümlüdür (TKHK m. 11). Ancak onarım veya ayıpsız misli ile değiştirme satıcı için orantısız güçlük doğuracaksa tüketici, sözleşmeden dönme veya bedelden indirim haklarından birini kullanabilir.

Altı ay geçtikten sonra ayıplı mal için talepte bulunulabilir mi?

Bulunulabilir. Altı aylık süre, ayıbın teslim anında var olduğuna ilişkin karinenin süresidir; talep süresi değildir. Bu süre geçtikten sonra ayıbın teslim anında var olduğunu ispat külfeti tüketiciye geçer. Sorumluluk ise kural olarak teslimden itibaren iki yıllık zamanaşımına tabidir (m. 12).

Tamir süresi aşılırsa ne yapılabilir?

Ücretsiz onarım hakkının kullanılmasına rağmen tamir için gereken azami sürenin aşılması hâlinde tüketici; malın bedel iadesini, ayıp oranında bedel indirimini veya imkân varsa ayıpsız misli ile değiştirilmesini talep edebilir ve satıcı bu talebi reddedemez (Garanti Belgesi Yönetmeliği m. 9). Azami tamir süresi, mal grubuna göre Satış Sonrası Hizmetler Yönetmeliği ekinde belirlenir.

İki yıllık süre dolduktan sonra gizli ayıp ileri sürülebilir mi?

Ayıp, ağır kusur ya da hile ile gizlenmişse zamanaşımı hükümleri uygulanmaz (m. 12). Bu hâlde iki yıllık sürenin dolmuş olması tek başına talebi engellemez. Ancak ayıbın bu nitelikte gizlendiğinin ortaya konulması gerekir.

Üreticiye veya ithalatçıya başvurulabilir mi?

Ücretsiz onarım ve malın ayıpsız misli ile değiştirilmesi hakları üretici veya ithalatçıya karşı da kullanılabilir ve bu konuda satıcı, üretici ve ithalatçı müteselsilen sorumludur (m. 11). Üretici veya ithalatçı, ayıbın malı piyasaya sürmesinden sonra doğduğunu ispat ederse sorumlu tutulmaz.