Haciz Süreci ve Haczedilemeyen Mallar ile Haklar

Haciz, kesinleşmiş bir icra takibinde alacağın tahsilini sağlamak için borçlunun malvarlığına devlet eliyle el konulmasıdır. Takibin kendiliğinden doğurduğu bir sonuç değildir; alacaklının talebi üzerine ve kanunda öngörülen süreler içinde yapılır.

Haciz sınırsız da değildir. 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu (İİK), borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumak amacıyla bir kısım mal ve hakkı haciz dışında tutmuştur.

Aşağıda haczin hangi sürelerde istenebileceği, hangi malların haczedilemeyeceği, maaş haczinde uygulanan sınır ile üçüncü kişilerin haklarını koruma yolları ele alınmaktadır.

Takibin kesinleşmesi ve haciz isteme süresi

Haciz istenebilmesi için takibin kesinleşmiş olması gerekir. İlamsız takipte bu, borçlunun süresinde itiraz etmemesiyle veya yapılan itirazın hükümden düşürülmesiyle gerçekleşir. Takibe itiraz ve sonuçları için ilamsız icra takibi ve ödeme emrine itiraz başlığı incelenebilir.

Haciz isteme hakkı süreye bağlıdır. Alacaklı, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıl içinde haciz isteyebilir (İİK m. 78). Bu süre içinde haciz istenmezse takip dosyası işlemden kaldırılır. Bu durumda takip tamamen sona ermez; alacaklı yenileme talebinde bulunarak takibe devam edebilir, ancak yenileme emrinin borçluya tebliği gerekir.

Haciz sırasında borçlunun tüm malvarlığına el konulmaz. İİK’nın 85. maddesi uyarınca, borçlunun mallarından alacaklının alacağını karşılayacak miktarda mal haczedilir. Bu, orantılılık ilkesinin haciz hukukundaki görünümüdür.

Haczin konusu yalnızca borçlunun elinde bulunan taşınır ve taşınmazlar değildir. Borçlunun üçüncü kişilerdeki alacakları ile hak ve alacak niteliğindeki diğer değerleri de haczedilebilir. Bu tür hacizler, kanunda öngörülen haciz ihbarnamesi usulüne göre yürütülür; ihbarnameyi alan üçüncü kişinin kanunda belirtilen süre içinde itiraz etmemesi, kendisi bakımından sonuç doğurur. Bu nedenle haciz ihbarnamesi kendisine tebliğ edilen üçüncü kişinin de süreleri dikkatle izlemesi gerekir.

Haczedilemeyen mal ve haklar

Hangi mal ve hakların haczedilemeyeceği İİK’nın 82. maddesinde sayılmıştır. Bu maddede yer alanlar tamamen haczedilemeyen değerlerdir.

Devlet malları bu kapsamdadır. Ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan eşya da haczedilemez.

Borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireyleri için lüzumlu olan ev eşyası da haciz dışındadır. Buzdolabı, çamaşır makinesi, yatak ve oturma grubu gibi eşyalar, lüks nitelikte olmadıkları ve aynı amaca hizmet eden birden fazla eşya bulunmadığı sürece haczedilemez. Aynı amaçla kullanılan birden fazla eşya varsa bunlardan biri borçluya bırakılır.

Öğrenci bursları, kanunda sayılan tazminat ve yardımlar ile borçlunun geçimi için zorunlu sayılan diğer değerler de maddede yer alır.

Maddenin uygulamada en çok tartışılan bendi konuta ilişkindir. Borçlunun haline münasip evi haczedilemez. Ancak evin değeri, borçlunun haline münasip bir ev alabileceği tutarın üzerindeyse, konut satılır ve bedelinden borçluya haline münasip bir ev alabileceği miktar bırakılarak kalan kısım alacaklıya ödenir.

Önemli bir kural da feragate ilişkindir. İİK’nın 83/a maddesi uyarınca, bir malın haczedilemeyeceğine ilişkin hükümlerden önceden feragat edilemez. Bu nedenle takipten önce verilmiş böyle bir taahhüt sonuç doğurmaz.

Maaş ve ücret haczi

Maaş, ücret ve emekli aylığı gibi düzenli gelirler İİK’nın 83. maddesinde ayrı olarak düzenlenmiştir. Bunlar tamamen haciz dışında değildir; kısmen haczedilebilir.

Kural olarak bu gelirlerin ancak dörtte biri haczedilebilir. Birden fazla alacaklının haciz koydurmuş olması bu oranı değiştirmez; toplam kesinti yine gelirin dörtte birini aşamaz ve alacaklılar arasında sıraya göre paylaştırma yapılır.

Kanun ayrıca bir alt koruma öngörmüştür. Haczolunacak miktar, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra müdürünce takdir edilecek miktardan az olamaz. Bu değerlendirme somut duruma göre yapılır.

Nafaka alacakları bakımından kanunda ayrık bir düzenleme bulunur. Nafaka alacaklarının tahsiline yönelik hacizlerde uygulanacak esaslar, diğer alacaklardan farklıdır ve bu alacaklar sıralamada önce gelir.

Haczedilmezlik ve meskeniyet şikâyeti

Haczedilemeyecek bir malın haczedilmesi hâlinde borçlunun başvuracağı yol şikâyettir. Şikâyet, icra mahkemesine yapılır.

Süre önemlidir. İİK’nın 16. maddesi uyarınca şikâyet, kural olarak işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gün içinde yapılmalıdır. Borçlunun haline münasip evinin haczedildiği iddiasıyla yapılan meskeniyet şikâyeti de bu süreye tabidir.

Meskeniyet şikâyetinde mahkeme, konutun borçlunun haline münasip olup olmadığını değerlendirir. Bu değerlendirmede borçlunun ve ailesinin sosyal ve ekonomik durumu, konutun büyüklüğü, bulunduğu yer ve değeri birlikte gözetilir. Konutun değerinin haline münasip sayılan tutarı aşması hâlinde satış yapılarak borçluya ilgili miktarın bırakılması yoluna gidilir.

Üçüncü kişilerin hakları: istihkak

Haczedilen mal her zaman borçluya ait olmayabilir. Mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia eden üçüncü kişinin başvuracağı yol istihkak iddiasıdır (İİK m. 96 vd.).

Uygulanacak usul, malın kimin elinde bulunduğuna göre değişir. Mal borçlunun elinde haczedilmişse izlenecek yol ile üçüncü kişinin elinde haczedilmişse izlenecek yol farklıdır. Her iki hâlde de kanun kısa süreler öngörmüştür; istihkak iddiasının bildirilmesi ve istihkak davasının açılması bakımından yedi günlük süreler söz konusudur.

İstihkak davasının açılmış olması, haczin ve satışın akıbeti bakımından sonuç doğurabilir. İcra mahkemesi, takibin ertelenmesine veya devamına karar verebilir.

Satış isteme süresi ve haczin kalkması

Haciz, tek başına alacağı tahsil etmeye yetmez; haczedilen malın paraya çevrilmesi gerekir. Satış istemek de süreye bağlıdır.

İİK’nın 106. maddesi uyarınca alacaklı veya borçlu, hacizden itibaren bir yıl içinde haczolunan malın satışını isteyebilir. Bu düzenleme 24 Kasım 2021 tarihli ve 7343 sayılı Kanunla değiştirilmiştir. Değişiklikten önce taşınırlar için altı ay, taşınmazlar için bir yıl olan süreler eşitlenerek her iki mal grubu bakımından bir yıl olarak belirlenmiştir.

Sürenin sonucu ağırdır. Süresi içinde satış istenmez veya talep geri alınıp kanunda öngörülen süre içinde yenilenmezse, o mal üzerindeki haciz kalkar (m. 110).

Satış işlemleri, kanunda öngörülen usule göre elektronik ortamda açık artırma yoluyla yürütülür. Artırmanın ilanı, kıymet takdirine itiraz ve ihalenin feshi gibi aşamalar da kendi içinde sürelere bağlıdır.

Sonuç

Haciz süreci baştan sona sürelerle çevrilidir. Alacaklı bakımından haciz isteme ve satış isteme süreleri, borçlu bakımından ise şikâyet süreleri hakkın korunması için belirleyicidir.

Haczedilemeyen mal ve haklara ilişkin düzenlemeler, borçlunun ve ailesinin asgari yaşam koşullarını korumayı amaçlar; ancak bu korumadan yararlanmak çoğu hâlde süresinde şikâyette bulunmayı gerektirir. Her somut olay kendi koşulları içinde ayrıca değerlendirilmelidir. Alanın genel çerçevesi için icra ve iflas hukuku başlığı incelenebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Maaşın ne kadarı haczedilebilir?

Kural olarak maaş, ücret ve benzeri düzenli gelirlerin ancak dörtte biri haczedilebilir (İİK m. 83). Birden fazla alacaklının haciz koydurması bu oranı artırmaz; toplam kesinti yine dörtte biri aşamaz ve alacaklılar sıraya göre ödeme alır. Ayrıca haczolunacak miktar, borçlu ve ailesinin geçinmesi için gerekli görülen tutardan az olamaz. Nafaka alacakları bakımından kanunda ayrık bir düzenleme bulunur.

Tek evim haczedilebilir mi?

Borçlunun haline münasip evi kural olarak haczedilemez (İİK m. 82). Ancak bu koruma mutlak değildir. Konutun değeri, borçlunun haline münasip bir ev edinebileceği tutarın üzerindeyse konut satılır; bedelinden borçluya haline münasip bir ev alabileceği miktar bırakılır, kalan kısım alacaklıya ödenir. Konutun haline münasip olup olmadığı, borçlunun ve ailesinin sosyal ve ekonomik durumuna göre değerlendirilir.

Haczedilemeyecek bir mal haczedilirse ne yapılmalıdır?

İcra mahkemesine şikâyet yoluna başvurulur. Şikâyet süresi kural olarak işlemin öğrenildiği tarihten itibaren yedi gündür (İİK m. 16). Meskeniyet şikâyeti de bu süreye tabidir. Ayrıca bir malın haczedilemeyeceğine ilişkin hükümlerden önceden feragat edilemez; takipten önce verilmiş bu yönde bir taahhüt sonuç doğurmaz.

Haciz ne kadar süreyle devam eder?

Haczin devamı, satışın süresinde istenmesine bağlıdır. Alacaklı veya borçlu, hacizden itibaren bir yıl içinde haczedilen malın satışını isteyebilir (İİK m. 106). Bu süre 7343 sayılı Kanunla taşınır ve taşınmazlar bakımından eşitlenmiştir. Süresinde satış istenmezse o mal üzerindeki haciz kalkar (m. 110). Haciz isteme süresi ise ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir yıldır (m. 78).